Afgelopen week verschenen er diverse artikelen in de pers over de verkozen stadtekenaars Middelburg 2022. Een overzicht:
![](https://www.teekenakademiemiddelburg.nl/wp-content/uploads/2022/02/Schermafbeelding-2022-02-06-om-13.25.09-772x1024.png)
https://www.internetbode.nl/regio/middelburg/354058/stadstekenaars-middelburg-2022-bekendgemaakt
Afgelopen week verschenen er diverse artikelen in de pers over de verkozen stadtekenaars Middelburg 2022. Een overzicht:
https://www.internetbode.nl/regio/middelburg/354058/stadstekenaars-middelburg-2022-bekendgemaakt
‘Jureren is secuur afwegen en doorspreken met elkaar’
Twee jury’s hebben zich gebogen over de 31 inschrijvingen voor de nominatie van Stadstekenaar Middelburg 2022.
De jury van de categorie stadstekenaar-liefhebber heeft 16 inzendingen beoordeeld. Onafhankelijk van elkaar en unaniem is gekozen voor
CHRISTIEN VAN DRIEL – Stadstekenaar-liefhebber
‘De fijne losse tekeningen zijn bijna alle voorzien van geschreven commentaar, waardoor het plaatje en het afgebeelde meer diepgang krijgt. Het is aanstekelijk en uitnodigend werk met een fijn oog voor details’.
De jury van de categorie stadstekenaar-beroepskunstenaar heeft 15 inzendingen beoordeeld en was eensgezind in haar oordeel:
BORIS PEETERS – Stadstekenaar
‘De keuze is op Boris Peters gevallen omdat hij een goed uitgewerkt plan heeft ingediend waarin sprake is van een aansprekende eigenheid door het willen zoeken naar verhalen naast het vastleggen in een echte tekenstijl.’
Het bestuur van de Teeken Akademie bedankt beide jury’s bestaande uit Lucy de Graaf, Mick Jansen en Sandra van der Meulen (categorie Kunstenaar uit Liefhebberij) en Monika Dahlberg, Tamara Dees en Marinus van Dijke (categorie Beroepskunstenaar).
‘Alle inzenders bedankt; er zat zeer veel moois, goeds en sprankelends bij. Vooral blijven doorgaan met tekenen.’
Een jaar lang gaan we Christien van Driel en Boris Peeters volgen. Regelmatig zullen we berichten over het werk van beide kunstenaars op onze website teekenakademiemiddelburg.nl en de sociale media.
(Alle citaten uit de juryrapporten)
Het is in de geschiedenis van de Teeken Akademie zoeken met een lampje naar vrouwen. Van vrouwelijke leerlingen is nooit sprake geweest.
Aan het eind van het bestaan van de academie als school, werd geprobeerd de belangstelling voor de kunst te bevorderen met andere middelen. Van 29 oktober tot 10 november 1866 tussen 10 en 15.00 uur vond in de bovenzaal van het stadhuis een kunsttentoonstelling plaats, georganiseerd door de in 1865 opgerichte ‘Vereeniging tot het regelen en bevorderen van volksvermaken’, het latere ‘Uit het Volk-Voor het Volk’, waarin ook dirigerende leden van de Teeken Akademie fungeerden. Maar liefst 138 stukken, waaronder 70 schilderijen, 14 foto’s en 7 borduurwerken, waren hier te zien. Die laatsten zullen zonder uitzondering door vrouwenhanden gemaakt zijn. Enkele schilderstukken waren ook van vrouwen. Van een verder niet te traceren juffrouw Haenen was een schilderstuk met bloemen te zien, naast een Zwitsers landschap van Albertine Henriëtte Luteijn, een zuster van de thesaurier van de Teeken Akademie Johannes Luteijn.
Johannes en Albertine kwamen uit een groot gezin: er waren 7 jongens en 3 meisjes die volwassen werden. Bijzonder is dat naast Johannes alleen de oudste broer Abraham en zus Augusta Johanna trouwden. Alleen zij kreeg -uit haar huwelijk met Herman Cornelis van der Feen- nageslacht. Inmiddels had Johannes, sinds 1864 de agent van De Nederlandsche Bank, de hand weten te leggen op een viertal panden in de Gortstraat, waarvan hij De Schaepskoye als woonhuis inrichtte en het naastgelegen pand als kantoor benutte. Nog steeds is in de tuinkamer van het woonhuis een uit 1865 stammend schilderij van Albertine te vinden. Een romantisch berglandschap met een gletsjer, een bergstroompje, een vrouw met kinderen en wat geiten. Het is destijds centraal op de schoorsteen in een fraaie, al bestaande omlijsting opgenomen.
Het is niet zeker of dit schilderij in 1866 in het raadhuis te zien was, want van Albertine is in ieder geval nog een berglandschap (1861) bekend. Blijkbaar was het onderwerp erg in trek, want in de expositie was ook nog een Zwitsers berglandschap door één van de gebroeders Pouwelsen te bewonderen, naast een werk van Willem Jan van den Berghe (1823-1901) getiteld Tyrol. De mannen waren gevormd aan de Teeken Akademie en hadden een schildersopleiding aan de Antwerpse academie gevolgd. De Alpen kenden ze uit eigen aanschouwing. Of dat voor Albertine ook gold, is onduidelijk. Helaas is ook niet bekend van wie ze het schildersvak geleerd heeft, maar leermeesters waren er genoeg in haar omgeving.
Albertine staat in de gemeentelijke administratie als particuliere -dus zonder beroep- te boek. Dames werden niet geacht te werken. Maar ze deed van alles: naast het schilderen schreef ze kinderoperettes, die gedrukt en opgevoerd werden. Maatschappelijk actief was ze ook. Zij was de laatste presidente van het Natuurkundig Gezelschap der Dames dat van 1785 tot 1887 bestond. Daarna heeft ze haar energie onder meer gestoken in de Vereeniging voor Kindervoeding (opgericht op 30 december 1889) die in de wintermaanden warm eten voor behoeftige schoolkinderen verzorgde. ’s Winters bewoonde ze met haar zuster Johanna Petronella (1831-1905) een pand aan de Rouaanse Kaai.’s Zomers togen de dames Luteijn zoals menig gefortuneerde Middelburger naar Domburg, waar zij in 1886-1887 een villa hadden laten bouwen. Broer Willem Daniel, (mede)eigenaar van de bierbrouwerij De Vijfhoek in Middelburg, hield hen daar menig jaar gezelschap, zo meldde het Domburgs Badnieuws.
Arnold Wiggers
Er was een tijd dat Middelburg de Teeken Akademie ruimhartig ondersteunde. Vanaf de oprichting in 1778 zag het stadsbestuur niet alleen welwillend toe, maar kwam met toelagen over de brug. Niet zo vreemd, omdat de stadsbestuurders ook vaak honoraire en/of dirigerende leden (bestuursleden) waren, afgezien natuurlijk van het gevoelde nut!
In 1817 werd de stad door een Koninklijk Besluit ertoe verplicht de docenten te betalen, waardoor de financiële basis van de academie beduidend steviger werd. Honoraire leden -onder wie ook enkele vrouwen, doch vrijwel uitsluitend ‘weduwen van’- betaalden hun bijdrage (donatie) en droegen zo bij aan de inkomsten van de school. Alleen de mannen onder hen kwamen in aanmerking om voor het leven tot dirigerend lid benoemd te worden. Honoraire leden hadden uitsluitend het recht om de jaarvergadering, tevens prijsuitreiking en mogelijkheid om het werk te bezichtigen, bij te wonen. Binnen het bestuur werden -ook voor het leven- de functies president, secretaris en penningmeester verdeeld.
Het aantal geschikte kandidaten voor bestuursfuncties in Middelburg was beperkt. Althans, binnen de gegoede stand, waardoor de heren elkaar nogal eens tegenkwamen met een andere ‘hoed’ op. Voor petten was nog lang geen plaats. Een goed voorbeeld was Johannes Luteijn (1828-1912), sinds 1855 thesaurier van de Teeken Akademie.
Eigenlijk was hij firmant in het effecten- en administratiekantoor Van den Broecke, Luteijn & Schouten, dat in de Wagenaarstraat (E 112) was gevestigd. In de Naamwijzer van Middelburg voor het jaar 1863 wordt duidelijk hoe dicht het bestuurlijk net geweven was. Naast de al genoemde functies was Johannes Luteijn sinds 1859 lid van de directie van het Vrijhandels-entrepôt (in het voormalige VOC-gebouw aan de Rotterdamse Kaai), lid van de Kamer van Koophandel, secretaris-penningmeester van de Commissie tot examineren van varenslieden, bestuurslid van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, penningmeester van de Vereeniging tot bevordering van de tuinbouw in Zeeland en diaken van de Waalse gemeente. Daar kwam in dat jaar 1863 ook nog de benoeming tot directeur (bestuurslid) van het Zeeuws Genootschap bij.
Een belangrijke carrièrestap maakte Luteijn in 1864, toen hij benoemd werd tot agent van De Nederlandsche Bank in Middelburg als eerste in een rij van chique heren, die op 1 januari 1987 met de opheffing van het agentschap werd afgesloten. Consequentie van de benoeming was wel dat hij uit de firma moest stappen. Het zal de moeite waard geweest zijn.
Door een ongelukkige samenloop van omstandigheden -vermoed ik- is in het jubileumboek uit 2004 op p. 137 geen foto van Johannes Luteijn terechtgekomen, maar van dr. J.C. de Man. Ook heel interessant, maar in het kader van de Teeken Akademie wat minder. Daarom hier een aantal foto’s van Johannes, waaronder een met zijn echtgenote Catharina de Kanter (1833-1917) met wie hij op 9 november 1855 in haar geboorteplaats Brielle in het huwelijk trad. Over de familie valt -ook artistiek- nog wel wat meer te melden.
Arnold Wiggers
Op de laatste dag van januari 1823 kwam Abraham Voerman op 71-jarige leeftijd te overlijden, in leven inspecteur van ’s Lands Gebouwen. Een benoeming voor het leven, een eer die Johannes Hubertus Reijgers (1767-1849) vervolgens toekwam. Hoewel eer? Sinds 1821 was het beheer en het onderhoud van de gebouwen waar ze gebruik van maakte, bij de provincie gekomen. En daar was het geen vetpot. Alles wat enigszins bouwvallig was, werd opgeruimd. De sinds augustus 1826 aangestelde commissaris des konings jhr. Ewoud van Vredenburch signaleerde een ‘buitengewoon havenloze en onbetamelijke staat’ van de huisvesting, waarmee hij zowel de kantoren als zijn eigen woning in het Abdijcomplex bedoelde. Vooral met de voormalige Munt op het Kloosterhof had hij ideeën.
Omwille van die Munt was er al in 1580 flink ingegrepen in de bebouwing rond de Kloosterhof. Zo waren er doorgangen naar de Groenmarkt en het Koorkerkhof gemaakt. Ten tijde van de Republiek in 1736 hadden de dagelijkse bestuurders uit Vlissingen en Middelburg die in de Abdij hun woning hadden de zo ongeveer aanpalende Kapittelzaal verbouwd tot stal. Onder gouverneur jhr. Van Doorn was in 1819 die stal nog uitgebreid en van een koetshuis voorzien. En de sloop ging door. Volgens Nagtglas ging het zo: ‘… en korte jaren voor zijn dood werd hem (= Reijgers) de post opgedragen van Inspecteur der Landsgebouwen. In die betrekking heeft de goede oude man zich, naar het schijnt, niet kunnen verzetten tegen de aandrang van den toenmaligen gouverneur van Zeeland, om de fraaie booggewelven … te doen afbreken, ten einde den stal van jhr Ewoud van Vreedenburch wat meer licht te bezorgen’.
Andere bronnen doen er nog een schepje bovenop. De reden om de gewelven op te ruimen was om de koets van de commissaris meer ruimte te geven om te kunnen draaien. Wellicht zullen de andere heren die met hun koets ter vergadering naar de Statenzaal gingen de kaalslag ook hebben kunnen waarderen. Dat het onherkenbaar werd, bewijzen foto’s van voor de restauratie van FrederiksAch, wat is er niet afgebroken voor het autoverkeer in de jaren ’60?
Waarom Reigers wordt voorgesteld als oude man bij de aanvaarding van het ambt, naast tekenleraar aan de Teeken Akademie, is onduidelijk. Ruim 25 jaar heeft hij de functie van inspecteur vervuld en daarin weldegelijk initiatief getoond. Weliswaar zijn onder zijn bewind in 1826 de kloostergangen voor driekwart voor sloop verkocht en tussen 1827-1833 afgebroken, hij heeft ook minutieus de booggewelven getekend waardoor deze bij de restauraties gereconstrueerd konden worden. Ook werden er delen opgeslagen die bij de eerste opknapbeurt in 1897-1899 herplaatst zijn.
Na zijn overlijden op 12 maart 1849 werd Reijgers in een necrologie in de Middelburgsche Courant geroemd. Dit voorkwam niet dat toen zijn weduwe in 1864 haar negentigste verjaardag vierde, een anonieme oproep in dezelfde krant verscheen met het verzoek aan de vereerders van haar overleden echtgenoot, de ‘niet in onbekrompen omstandigheden’ op de Kinderdijk levende vrouw te ondersteunen, omdat blijkbaar nog de Provincie noch de Teeken Akademie in een weduwenpensioen voorzag en ze zelf geen kapitaal had.
Arnold Wiggers
Wat was Johannes Hubertus Reijgers voor man? Er bestaat een portret waarvan wordt aangenomen dat het Reijgers rond 1805 voorstelt en aan zijn collega tekenmeester Thomas Gaal wordt toegeschreven. Nogal wat slagen om de arm. En dat wordt er met Frederik Nagtglas niet beter op. In zijn Levensberichten beschreef hij hem als vriendelijk en hulpvaardig, waardoor hij als huisonderwijzer en gedurende zijn 30-jarige aanstelling als tekenleraar aan de Teeken Akademie vele leerlingen wist te boeien. Hij noemde hem ook ‘goede oude man’ en besprak zijn kunstwerken in karton als ‘sierlijke knutselarijen’. Zijn lemma over Reijgers uit 1893, ruim 40 jaar na het overlijden van Reijgers, sloot hij af met een verwijzing naar een redactioneel stuk in de Middelburgsche Courant van 17 maart 1849 over de in die week overleden kunstenaar. Dan wordt meteen duidelijk waar hij de foute datum van overlijden vandaan heeft: uit dit stuk. Reijgers overleed niet op 11 maar op 12 maart, zoals ook in de advertentie van de weduw Catharina van der Krap blijkt. Kleinigheidje, maar wellicht veelzeggend over de informatiewaarde van de rest. In de necrologie wordt niets gezegd over de persoon Reijgers en ook de advertentie van de weduwe vermeldt geen persoonlijke noot. Nagtglas weet ook nog te melden dat hij een nauwkeurig kunstenaar was ‘die ook wel eens welgelijkende portretten maakte’. Waar Nagtglas dat vandaan heeft, is wederom onduidelijk: het RKD kent 2 silhouetten van hem die in Goes worden bewaard en een portretje uit 1797 in een particuliere verzameling, waarvan hij moeilijk geweten kan hebben of het leek.
Van Reijgers zijn vooral stadsgezichten en marines bekend, naast reeksen van tekeningen van buitenplaatsen. Met dat laatste stond hij in de traditie van Jan Arends die dat in de jaren 1770-1780 ook gedaan had met de bedoeling er een boek van te maken. Tot een uitgave kwam het destijds niet. Net zomin als het leerboek ontleedkunde dat Reijgers in 1819 samenstelde. Dat bevindt zich in de ZB in de collectie Handschriften van het Zeeuws Genootschap onder nummer 6422. Het is een verzameling nauwkeurige tekeningen van skeletten en spieren (‘muskels’ in Reijgers’ bewoordingen) in allerlei houdingen, waarin hij het samenspel tussen ledematen en spieren inzichtelijk wil maken. Vooral hoofd, voeten en handen behandelde hij, omdat die in de bestaande anatomische werken volgens hem schromelijk onderbelicht waren. Herhalen, herhalen en herhalen is de aanbeveling.
Misschien moeten we Nagtglas niet te hard vallen. Reigers’ tekeningen van de afbraak van de Oude of St. Pieterskerk in 1834 (1836) en het stadhuis (1842) lijken vol verhalen te zitten, die wel passen bij een vriendelijk en niet van humor gespeend persoon. Zou de vrouw uit dat zolderraam in dat hoekpand in de Lange Noordstraat iets geroepen hebben? Wat wordt er bij St. Joris naast het stadhuis binnengedragen? Trouwens, de gevel van dat pand moet tussen 1842 en 1858 vervangen zijn. De wapens van Zeeland en Middelburg en het middenstuk met St. Joris en de draak zijn hergebruikt. Waarom loopt er een man met een fles en wie hield er een equipage met twee paarden op na? Oog voor het detail, die Reijgers.
Arnold Wiggers
Behalve vaardig met schaar en mes was tekenaar Johannes Hubertus Reijgers ook bedreven in de techniek van het etsen en graveren. De politieke ontwikkelingen boden daar kansen. De Fransen waren in mei 1814 eindelijk ook van Walcheren vertrokken en de verschillende bestuurslagen konden opnieuw ingesteld worden. En waaraan heeft een nieuw bewind meer behoefte dan om zich te onderscheiden van zijn (verfoeide) voorganger. J.H. Reygers en de zilversmid D.H. Weissich adverteerden als compagnons in oktober 1814 tweemaal dat zij kunnen ‘maken en graveren alle soorten van Wapens, Stempels, Signetten (= zegelstempel of -ring) en Letters, om in Lak, Wasch, Ouwels, Inkt en Papier te drukken (met de daarbij benoodigde Gereedschappen), voor Collegien, Administratien, Kantoren van Convooien (= invoerrechten; douane) en Notarissen’.
Wat de exacte relatie -zowel zakelijk als privé- tussen Weissich en Reijgers was, blijft onduidelijk. Directe familierelaties tussen hen of hun (vier; beide heren waren tweemaal gehuwd) echtgenoten lijken er niet te zijn. Daniel Hendrik Weissich werd in 1764 te Zaltbommel geboren en was daarmee drie jaar ouder dan Reijgers. Zijn vader was een Lutheraan uit Hagen in Westfalen, die in 1765 naar Middelburg verhuisde. D.H. Weissich werd in 1801 in het gildeboek van de zilversmeden vermeld. Zijn keurmerk is vooral aangetroffen op sieraden behorende bij streekdracht, een snuifdoos en bijbelsloten.
Toen in 1815 de koning het Rijkswapen van het nieuwe koninkrijk vaststelde, boden Reijgers & Weissich hun diensten aan om dit op stempels en zegels te snijden. Een laatste advertentie van het tweemanschap verscheen in 1821 waarin zij zich aanbevolen voor het graveren van letters en figuren in alle soorten metalen, glas en kristal.
Ondertussen was Reijgers met ingang van het seizoen 1814-1815 benoemd als tekenleraar aan de Teeken Akademie. Hij was het die erbij werd geroepen, toen in maart 1817 N.C. Lambrechtsen van Rittthem, president van het Zeeuws Genootschap, in de Koorkerk het graf van rooms-koning Willem II, graaf van Holland en Zeeland ontdekte. Die was in 1256 in West-Friesland gesneuveld en later bijgezet in de Middelburgse abdij. Reijgers tekende onder meer de zerk, de nis en een plattegrond. Inmiddels weten we dat dat niet het graf van Willem, maar van zijn broer Floris de Voogd is. Zie het artikel van P. Henderikx in Archief 2014, waar de tekeningen ook zijn afgebeeld.
In augustus 1817 werden oostwaarts van Domburg op het strand vier zilveren muntjes gevonden. De vondst werd ook door Reijgers getekend en op een koperen plaat geëtst. Het gedrukte blad werd voorzien van een verklaring en te koop aangeboden voor 5 ½ stuiver bij de boekhandelaren Gebroeders Abrahams (die als krantendrukker het drukwerk wel verzorgd zal hebben), Van de Sande, Van Benthem en Ooms. Wist men destijds de grotere munt te plaatsen rond Lodewijk de Vrome (778-840), bij de drie kleintjes ontbrak toen de kennis. Het zijn sceatta’s, muntjes die rond 700 een belangrijke rol speelden in de handel rond de Noordzee. Een enkele is vermoedelijk in Walachrium, dat voor de kust bij Domburg in zee lag (ligt), geslagen, waarmee Reijgers en Weissich een vroege collega stempelsnijder op Walcheren gehad hebben.
Arnold Wiggers
Johannes Hubertus Reijgers (1767-1849) was een knipkunstenaar die bij verschillende bezoeken van Oranjevorsten iets ingenieus produceerde.
Bij het drie daagse bliksembezoek dat de soeverein Willem Frederik, de latere koning Willem I, in september 1814 aan Vlissingen, Middelburg, Veere en Arnemuiden bracht, logeerde de vorst in de Abdij. De vertrekken waren gemeubileerd met geleende meubelen van de voornaamste ingezetenen en in het kabinet hing werk van (Thomas? en Pieter) Gaal, Bourjé en (Johannes) Koekkoek. Reijgers’ verzoek om een door hem vervaardigd knipwerk van ‘een Tempel ter gedachtenis van de Vrede’ aan te mogen bieden, werd door Willem Frederik ‘goedgunstig’ aangenomen.
Een jaar later is Willem koning der Nederlanden en is de vrede na een kort intermezzo met de terugkeer van Napoleon en de slag bij Waterloo definitief. Reijgers, dan wonende in de Lange Gortstraat, liet per advertentie op 16 september 1815 weten dat hij een ‘Gedenkteeken op den Algemeenen Vrede van Europa’ met de schaar had gemaakt. Voor 10 stuivers per hoofd was het tot 3 oktober bij hem thuis te bewonderen.
Tijdens een volgend bezoek van Willem ter gelegenheid van de opening van de nieuwe haven (het kanaal naar het Veerse Gat) op 9 augustus 1817, werd ook Museum Medioburgensis aangedaan waar onder meer de Teeken Akademie zetelde. Opnieuw werd werk van Pieter Gaal, Bourjé en Johannes (en van zijn 13-jarige zoon Barend) Koekkoek getoond, naast andere Middelburgse meesters. Reijgers presenteerde er zijn knipwerk dat betrekking had op de opening en werd aan de koning voorgesteld. De gedenknaald bij de Spijkerbrug is naar een (gewijzigd) ontwerp van J.P. Bourjé, die ook de festiviteiten rond de opening in een boekje heeft beschreven. De bemoeienissen van Reijgers en Bourjé met de festiviteiten leverde hun nog een medaille van de kooplieden op.
Koning Willem II was eind augustus 1841 in Zeeland. Van 23 tot 26 augustus bezocht hij de hoofdstad, Vlissingen, Goes, Zierikzee, Domburg en Westkapelle. In Vlissingen woonde hij de onthulling van het beeld van Michiel de Ruyter, ontworpen door Louis Royer bij, toen nog op het Bellamypark. Hij had de dag ervoor in de Teeken Akademie al de compositie met knip en tekenwerk van Reijgers gezien. Het moest niet alleen een blijvende herinnering aan het bezoek zijn, maar ook een hulde aan de eenheid van het land, aan Oranje en de krijgsdaden van Willem II. En dan was er een gordijntje dat opgetrokken kon worden. Daarachter bevond zich een sokkel met het alliantiewapen van Willem en Anna Paulowna, opgericht ter ere van hun 25-jarig huwelijk. Reijgers mocht het opsturen naar Den Haag, wat hij ook deed. Omdat hij verder niets hoorde, informeerde hij eens beleefd in een brief van 3 mei 1842 of het toch wel aangekomen was. Dat was het geval. Het wordt in het Koninklijk Huisarchief nog steeds bewaard en verkeerd in een keurige conditie. Dat kan van het knipwerk uit 1817 niet gezegd worden. Nadat het ondergebracht was in de Oudheidskamer in het Stadhuis, ging het bij de brand van 17 mei 1940 genadeloos in vlammen op.
(wordt vervolgd)
Arnold Wiggers